พระคยากัสสปเถระเป็นบุตรคนสุดท้องในตระกูลพราหมณ์กัสสปโคตร เป็นน้องชายของพระอุรุเวลกัสสปะและพระนทีกัสสปะ ท่านได้สละทางโลกออกบวชเป็นชฎิลถือลัทธิบูชาไฟเช่นเดียวกับพี่ชายทั้งสอง โดยตั้งอาศรมอยู่ ณ ตำบลคยาสีสะ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชราถัดลงมาจากพี่ชายคนรอง ท่านเป็นหัวหน้านักบวชที่มีบริวารชฎิลในความดูแลจำนวน ๒๐๐ รูป

เมื่อท่านได้เห็นเครื่องบริขารของพี่ชายทั้งสองลอยมาตามแม่น้ำเนรัญชรา ก็เกิดความสงสัยและเกรงว่าจะเกิดอันตราย จึงพาบริวารเดินทางไปตรวจสอบจนพบว่าพี่ชายทั้งสองพร้อมด้วยบริวารรวม ๘๐๐ รูป ได้สละลัทธิเดิมและอุปสมบทเป็นภิกษุในพระพุทธศาสนาแล้ว หลังจากได้รับฟังคำชี้แจงถึงความประเสริฐของพระธรรมจากพี่ชาย ท่านจึงเกิดความเลื่อมใสอย่างแรงกล้าและตัดสินใจพาบริวารทั้ง ๒๐๐ รูป ลอยเครื่องบริขารชฎิลลงในแม่น้ำเพื่อเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าและทูลขออุปสมบทตามพี่ชายไปในคราวเดียวกัน

ภายหลังการอุปสมบท พระพุทธเจ้าได้ทรงแสดง “อาทิตตปริยายสูตร” ธรรมะว่าด้วยของร้อน (พระไตรปิฎกเล่มที่ ๔ หน้า ๖๕ ข้อ ๕๕)  ณ คยาสีสะประเทศ ซึ่งเป็นสถานที่ที่ท่านเคยพำนัก โดยทรงเปรียบเทียบกิเลสเป็นของร้อนสอดคล้องกับจริตเดิมที่ชอบบูชาไฟ พระคยากัสสปะได้พิจารณาจิตตามพระธรรมเทศนาจนสามารถละวางความยึดมั่นและบรรลุเป็นพระอรหันต์พร้อมกับบริวารทั้งหมด ท่านได้รับการยกย่องเป็นหนึ่งในพระอสีติมหาสาวกผู้มีส่วนสำคัญในการทำให้ชาวเมืองราชคฤห์เกิดความเลื่อมใสและหันมานับถือพระพุทธศาสนาเป็นจำนวนมากในเวลาต่อมา