ขุ.ปฏิ.
“ขุทฺทกนิกาย ปฏิสมฺภิทามคฺค”
ความหมายของคัมภีร์ “ปฏิสัมภิทามรรค” แปลว่า “ทางแห่งความแตกฉาน” หรือ แนวทางปฏิบัติเพื่อบรรลุถึงอริยมรรค เป็นคัมภีร์ที่เชื่อกันว่าพระสารีบุตรเถระ พระอัครสาวกเบื้องขวา ผู้เป็นเลิศทางปัญญา ท่านได้รจนาโดยนำหลักธรรมสำคัญๆ มาอธิบายขยายความในเชิงวิเคราะห์อย่างละเอียดลึกซึ้ง ซึ่งมีลักษณะควบกันระหว่างพระสูตรและพระอภิธรรม
เนื้อหาของปฏิสัมภิทามรรค ทำหน้าที่อธิบายสภาวธรรมที่ลึกซึ้ง โดยเน้นไปที่เรื่องของปัญญา (วิชชา) และการเจริญวิปัสสนา แบ่งออกเป็น ๓ วรรคใหญ่ (มหาวรรค, ยุคุนัทธวรรค และปัญญาวรรค) เช่นหัวข้อสำคัญดังนี้:
- ๑. ญาณกถา อธิบายเรื่องญาณหรือความรู้ในระดับต่างๆ ถึง ๗๓ ประการ ตั้งแต่ความรู้ขั้นต้นไปจนถึงระดับพุทธญาณ
- ๒. การเจริญกรรมฐาน มีการอธิบายเรื่อง อานาปานสติ (สติกำหนดลมหายใจ) อย่างละเอียด และเรื่อง อานิสงส์ของเมตตา
- ๓. ปฏิสัมภิทา ๔ อธิบายความแตกฉาน ๔ ประการ ได้แก่ ความแตกฉานในเนื้อหา (อัตถะ), ในธรรม (ธัมมะ), ในภาษา (นิรุตติ) และในปฏิภาณ (ปฏิภาณ)
- ๔. สติปัฏฐานและวิสุทธิ การวางรากฐานเรื่องความบริสุทธิ์ของจิตและการมองเห็นความสว่างภายในธรรม
ความสำคัญ ของพระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๑ นี้ถือเป็นคัมภีร์ที่เป็นการรวบรวมเอาธรรมะที่เป็นภาคปฏิบัติมาวิเคราะห์เหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการศึกษาลึกลงไปถึงเหตุปัจจัยของสภาวธรรมและการฝึกจิตในขั้นวิปัสสนาญาณ และเป็นส่วนสำคัญที่จะทำให้เข้าใจพระอภิธรรมได้ง่ายขึ้นในอนาคต