สํ.สฬ.
“สํยุตฺตนิกาย สฬายตนวคฺค”
สฬายตนวรรค (หมวดที่ ๔ จาก ๕ หมวดของสังยุตตนิกาย)
ความหมายของคัมภีร์ “สฬายตนวคฺค” มาจากศัพท์บาลี ๒ คำ คือ “สฬายตน” แปลว่า อายตนะ ๖ และ “วคฺค” (วรรค) แปลว่า หมวด, ตอน ดังนั้น สฬายตนวรรค จึงหมายถึง “หมวดที่ประมวลพระสูตรเกี่ยวกับอายตนะ ๖“ ซึ่งเป็นหลักธรรมที่ว่าด้วยช่องทางการรับรู้โลกทั้งหมด
เนื้อหาของพระสูตร สฬายตนวรรคเป็นหมวดที่อธิบายการรับรู้ของมนุษย์อย่างละเอียด โดยการทำความเข้าใจใน “อายตนะ ๑๒” ซึ่งเป็นแดนต่อหรือสื่อสำหรับเชื่อมต่อให้เกิดความรู้ ประกอบด้วย:
- อายตนะภายใน ๖ (ทวาร ๖): คือประสาทสัมผัสทั้ง ๖ ตา, หู, ลิ้น ฯ
- อายตนะภายนอก ๖ (อารมณ์ ๖): คือสิ่งที่ถูกรับรู้ สี, กลิ่น, รส ฯ
พระสูตรในหมวดนี้จะชี้ให้เห็นว่าสิ่งทั้งปวงที่เราประสบนั้น ไม่ได้เป็นอะไรนอกเหนือไปจากอายตนะภายในและภายนอก ๖ คู่นี้เลย เมื่ออายตนะภายในกระทบกับอายตนะภายนอก ก็จะเกิด วิญญาณ (การรับรู้), ผัสสะ (การสัมผัส), เวทนา (ความรู้สึก) และตัณหา (ความอยาก) ตามลำดับ นำไปสู่ความทุกข์ในที่สุด
พระสูตรที่เด่นในหมวดนี้คือ อาทิตตปริยายสูตร (พระสูตรว่าด้วยของร้อน) ที่พระพุทธองค์ทรงแสดงว่า ตา หู จมูก…ใจ กำลังลุกเป็นไฟ, รูป เสียง กลิ่น…ธรรมารมณ์ ก็กำลังลุกเป็นไฟ ลุกโพลงด้วยไฟคือราคะ โทสะ และโมหะ
ความสำคัญ สฬายตนวรรคมีความสำคัญอย่างยิ่งสำหรับการปฏิบัติวิปัสสนา เพื่อทำลายอวิชชา เพื่อตัดวงจรปฏิจจสมุปบาทและดับความทุกข์ทั้งปวง