ส.นิ.
“สํยุตฺตนิกาย นิทานวคฺค”
นิทานวรรค (หมวดที่ ๒ จาก ๕ หมวดของสังยุตตนิกาย)
ความหมายของคัมภีร์ “นิทานวคฺค” มาจากศัพท์บาลี ๒ คำ คือ “นิทาน” แปลว่า เหตุ, แดนเกิด, ต้นเรื่อง, สาเหตุ และ “วคฺค” แปลว่า หมวด, ตอน ดังนั้น นิทานวรรค จึงหมายถึง “หมวดที่ว่าด้วยเรื่องเหตุปัจจัย“ ซึ่งเนื้อหาทั้งหมดในหมวดนี้จะมุ่งเน้นไปที่การอธิบายหลักธรรมที่ว่าด้วยเหตุและผลที่ลึกซึ้งที่สุด คือ “ปฏิจจสมุปบาท“
เนื้อหาพระสูตร นิทานวรรคเป็นที่รวบรวมพระสูตรที่อธิบายหลักปฏิจจสมุปบาท หรือ กฎแห่งการอาศัยกันเกิดขึ้นของสรรพสิ่งไว้อย่างละเอียด พระพุทธองค์ทรงยกย่องหลักธรรมนี้ว่าเป็นหัวใจของพระศาสนา ดังพุทธพจน์ที่ว่า “ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม” (หน้า ๓๗๗)
หัวใจของหมวดนี้คือการวิเคราะห์วงจรแห่งทุกข์ที่มีองค์ประกอบ ๑๒ ประการ ซึ่งแต่ละอย่างเป็นปัจจัยให้แก่กันและกัน ได้แก่:
- ๑. เพราะมี อวิชชา เป็นปัจจัย จึงมี สังขาร
- ๒. เพราะมีสังขารเป็นปัจจัย จึงมี วิญญาณ
- ๓. เพราะมีวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมี นามรูป
- ๔. เพราะมีนามรูปเป็นปัจจัย จึงมี สฬายตนะ
- ๕. เพราะมีสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมี ผัสสะ
- ๖. เพราะมีผัสสะเป็นปัจจัย จึงมี เวทนา
- ๗. เพราะมีเวทนาเป็นปัจจัย จึงมี ตัณหา
- ๘. เพราะมีตัณหาเป็นปัจจัย จึงมี อุปาทาน
- ๙. เพราะมีอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมี ภพ
- ๑๐. เพราะมีภพเป็นปัจจัย จึงมี ชาติ
- ๑๑. เพราะมีชาติเป็นปัจจัย จึงมี ชรา-มรณะ
- ๑๒. ความโศก, ความคร่ำครวญ, ทุกข์, โทมนัส, และความคับแค้นใจจึงเกิดขึ้นครบถ้วน
นอกจากนี้ ในหมวดย่อยชื่อ “อนมตัคคสังยุตต์” ยังมีพระสูตรที่แสดงให้เห็นถึงความยาวนานของสังสารวัฏด้วยอุปมา เช่น น้ำตาที่เราร้องไห้มาในสังสารวัฏนี้มีมากกว่าน้ำในมหาสมุทรทั้งสี่
ความสำคัญ นิทานวรรคเป็นหมวดที่แสดงถึงพระปัญญาคุณของพระพุทธเจ้าได้อย่างสูงสุด เป็นการเปิดเผยธรรมชาติที่ทำให้เกิดทุกข์และการเวียนว่ายตายเกิดที่ไม่สิ้นสุด การทำความเข้าใจหลักปฏิจจสมุปบาทอย่างถ่องแท้ จะทำให้ผู้ศึกษาเข้าใจอริยสัจ ๔ ได้อย่างสมบูรณ์ เพราะเป็นการชี้ให้เห็นตัวทุกข์และเหตุเกิดแห่งทุกข์ (สมุทัย) อย่างละเอียดที่สุด และเมื่อเข้าใจสายเกิด (อนูโลม) ก็จะเข้าใจสายดับ (ปฎิโลม)แห่งทุกข์ได้โดยปริยาย