คัมภีร์อัฏฐสาลินี คืออรรถกถา หรือคัมภีร์ที่อธิบายขยายความเนื้อหาในคัมภีร์ “ธัมมสังคณี” ซึ่งเป็นคัมภีร์แรกแห่งพระอภิธรรมปิฎก ๗ คัมภีร์ “อฏฺฐสาลินี” (อัด-ถะ-สา-ลิ-นี) แปลว่า “คัมภีร์ที่มีเนื้อความอันมีรสเลิศ” หรือ “คำอธิบายที่ทำให้เนื้อหาแจ่มแจ้ง” ชื่อนี้สะท้อนถึงบทบาทของคัมภีร์ที่ทำให้เนื้อหาของพระอภิธรรมซึ่งลึกซึ้งและเป็นนามธรรมอย่างยิ่ง มีความชัดเจนและง่ายต่อการทำความเข้าใจ คัมภีร์นี้เป็นผลงานชิ้นเอกอีกเล่มหนึ่งของ พระพุทธโฆสาจารย์ และเป็นอรรถกถาเล่มแรกสุดของพระอภิธัมมปิฎก

สารบัญ คัมภีร์อัฏฐสาลินี

🔅 นิทานกถาเนื้อหาในส่วนนี้จะบรรยายถึงเหตุการณ์ที่พระพุทธเจ้าเสด็จขึ้นไปแสดงพระอภิธรรมโปรดพุทธมารดาบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เป็นเวลา ๓ เดือนเต็ม การแสดงธรรมครั้งนั้นเป็นการแสดงโดยพิสดารและเป็นต้นกำเนิดของพระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด ซึ่งพระสารีบุตรเถระได้ฟังแล้วนำมาถ่ายทอดแก่มวลมนุษย์ต่อไป

๑. ปฐมเหตุแห่งพระอภิธรรม
๒. การเสด็จสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์
๓. การถ่ายทอดพระอภิธรรมสู่โลกมนุษย์
๔. การสังคายนาพระอภิธรรมครั้งแรก

🔅 มาติกามาติกา หรือแม่บท คือหัวข้อธรรมที่พระพุทธองค์ทรงยกขึ้นเป็นบทตั้งก่อนจะอธิบายเนื้อความโดยละเอียด เปรียบเสมือนสารบัญของสภาวธรรมทั้งหมด ในส่วนนี้จะจำแนกเป็น ๒ ส่วนหลักคือ ติกมาติกา (หมวด ๓) และ ทุกมาติกา (หมวด ๒) ซึ่งเป็นโครงสร้างหลักของพระอภิธรรมทั้งหมด

๑. ติกมาติกา ธรรมะหมวด ๓ (๒๒ หมวด)
๒. อภิธรรมทุกมาติกา ธรรมะหมวด ๒ จากพระอภิธรรม (๑๐๐ หมวด)
๓. สุตตันติกทุกมาติกา ธรรมะหมวด ๒ จากพระสูตร (๔๒ หมวด)

อธิบายความหมาย ทั้ง ๑๖๔ หัวข้อ

🔅 จิตตุปปาทกัณฑ์ในบทนี้จะอธิบายถึงการเกิดขึ้นของจิตแต่ละดวงโดยละเอียดว่าประกอบด้วยเจตสิกอะไรบ้าง มีอารมณ์และวัตถุที่อาศัยเกิดคืออะไร การศึกษาในบทนี้จะทำให้เข้าใจธรรมชาติของจิตใจมนุษย์อย่างลึกซึ้ง ตั้งแต่กุศลจิตอันเป็นจิตที่งดงาม ไปจนถึงอกุศลจิตที่เป็นเหตุแห่งทุกข์ทั้งปวง

๑. การจำแนกสภาวะแห่งจิต
๒. กามาวจรจิต
๓. รูปาวจรจิต
๔. อรูปาวจรจิต
๕. โลกุตตรจิต
๖. การจำแนกธรรมตามมาติกาที่เหลือ
– ๖.๑ จิตในการให้ทาน ๑ ดวง
– ๖.๒ จิตในการทำปานาติบาต ๑ ดวง

🔅 รูปกัณฑ์รูปธรรมทั้ง ๒๘ แบ่งเป็น ๒ กลุ่มใหญ่คือ ๑) มหาภูตรูป ๔ ได้แก่ ดิน น้ำ ไฟ ลม ซึ่งเป็นรูปแท้และเป็นประธานของรูปทั้งปวง และ ๒) อุปาทายรูป ๒๔ คือรูปที่ต้องอาศัยมหาภูตรูปเกิด เช่น ตา หู จมูก ลิ้น กาย เป็นต้น การเข้าใจเรื่องรูปโดยละเอียดจะช่วยให้คลายความยึดมั่นถือมั่นในร่างกายและวัตถุต่างๆ ได้

๑. การจำแนกสภาวะแห่งรูปธรรม
๒. มหาภูตรูป ๔
๓. อุปาทายรูป ๒๔
๔. รูปสมุฏฐาน ๔
๕. รูปกลาป

🔅 นิกเขปกัณฑ์ลักษณะการอธิบายในบทนี้มักเป็นรูปแบบการถาม-ตอบ หรือการจัดกลุ่มธรรมะลงในหมวดต่างๆ ที่ซับซ้อนขึ้น เป็นการทดสอบความเข้าใจและช่วยให้ผู้ศึกษาสามารถเชื่อมโยงความรู้จากแต่ละบทเข้าด้วยกันได้อย่างเป็นระบบ ทำให้เห็นความสัมพันธ์ของสภาวธรรมทั้งหมดในภาพรวม

๑. นิกเขปกัณฑ์
๒. ติกนิกเขป
๓. ทุกนิกเขป

🔅 อรรถกถาโยชนาในบทสุดท้ายนี้ พระอรรถกถาจารย์ได้กล่าวสรุปเนื้อหาทั้งหมดโดยย่อและชี้ให้เห็นถึงประโยชน์อันยิ่งใหญ่ของการศึกษาพระอภิธรรมว่า เป็นไปเพื่อความเข้าใจในสภาวธรรมตามความเป็นจริง อันจะนำไปสู่การเจริญปัญญาเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวกิเลสในที่สุด เป็นการให้กำลังใจแก่ผู้ศึกษาให้มุ่งมั่นปฏิบัติต่อไป

๑. บทสรุปแห่งอรรถกถา
๒. ผู้รจนาและสถานที่
๓. คำอธิษฐานและอานิสงส์
๔. นิคมคาถา