ม.อุ.
“มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก”
^{อุปริปัณณาสก์ (หมวด ๕๐ สูตรสุดท้าย)}

ความหมายของชื่อคัมภีร์ “อุปริปณฺณาสก” (อุ-ปะ-ริ-ปัน-นา-สก) มาจากศัพท์บาลี ๒ คำ คือ “อุปริ” แปลว่า เบื้องบน, ท้ายสุด และ “ปัณณาสก” แปลว่า กลุ่ม ๕๐ ดังนั้น อุปริปัณณาสก์ จึงหมายถึง “กลุ่ม ๕๐ พระสูตรสุดท้าย” ของมัชฌิมนิกาย ซึ่งเป็นปัณณาสก์ที่ ๓ และเป็นหมวดสุดท้ายของคัมภีร์นี้ (ประกอบด้วย ๕๒ พระสูตร ตั้งแต่สูตรที่ ๑๐๑-๑๕๒)

เนื้อหาและภาพรวมของพระสูตร

อุปริปัณณาสก์เป็นที่รวบรวมพระสูตรที่มีเนื้อหาลึกซึ้งและละเอียดพิสดารอย่างยิ่ง โดยเฉพาะในเรื่องที่เกี่ยวกับการเจริญภาวนาและหลักธรรมขั้นสูง ถือเป็นหมวดสำหรับผู้ที่ต้องการศึกษาการปฏิบัติในระดับที่สูงขึ้นไป พระสูตรเด่นในหมวดนี้ที่นักปฏิบัติภาวนารู้จักกันเป็นอย่างดี ได้แก่

• อานาปานสติสูตร (ม. ๑๑๘): “พระสูตรว่าด้วยสติกำหนดลมหายใจ” เป็นพระสูตรที่เป็นดั่งคัมภีร์แม่บทของการเจริญอานาปานสติอย่างสมบูรณ์ที่สุด ทรงแสดงว่าการเจริญอานาปานสติเพียงอย่างเดียว สามารถทำให้สติปัฏฐาน ๔, โพชฌงค์ ๗ บริบูรณ์ และนำไปสู่วิชชาและวิมุตติ (การตรัสรู้) ได้

• กายคตาสติสูตร (ม. ๑๑๙): \”พระสูตรว่าด้วยสติอันไปในกาย\” เป็นพระสูตรที่อธิบายการเจริญกายานุปัสสนาสติปัฏฐานอย่างละเอียด โดยแจกแจงวิธีการพิจารณากายในแง่มุมต่างๆ เช่น การพิจารณาส่วนประกอบ ๓๒ อย่าง, ธาตุ ๔, และป่าช้า ๙

• จูฬสุญญตสูตร (ม. ๑๒๑) และ มหาสุญญตสูตร (ม. ๑๒๒): “พระสูตรว่าด้วยความว่าง (สุญญตา) อย่างย่อยและอย่างใหญ่” เป็นพระสูตรที่อธิบายหลักธรรมเรื่องสุญญตาอันเป็นหัวใจของปัญญาในพระพุทธศาสนาได้อย่างลึกซึ้ง ว่าด้วยการพิจารณาให้เห็นถึงความว่างจากตัวตนและจากกิเลส

• อินทริยภาวนาสูตร (ม. ๑๕๒): “พระสูตรว่าด้วยการเจริญอินทรีย์” เป็นพระสูตรสุดท้ายของมัชฌิมนิกาย ว่าด้วยการฝึกฝนและควบคุมอินทรีย์ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ในระดับของพระอริยบุคคล เพื่อความสิ้นอาสวะ

คุณค่าและความสำคัญ

อุปริปัณณาสก์มีความสำคัญอย่างยิ่งในฐานะที่เป็นคลังแห่งคู่มือการปฏิบัติกรรมฐานที่ละเอียดและสมบูรณ์ที่สุดหมวดหนึ่งในพระไตรปิฎก พระสูตรสำคัญอย่างอานาปานสติสูตรและกายคตาสติสูตร เป็นหลักฐานและแนวทางที่นักปฏิบัติทั่วโลกยึดถือในการเจริญสติภาวนา นอกจากนี้ พระสูตรที่ว่าด้วยสุญญตายังเป็นการนำเสนอแนวคิดทางปรัชญาขั้นสูงสุดของพระพุทธศาสนาไว้อย่างชัดเจน

☸️มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ คือบทสรุปอันยอดเยี่ยมและลึกซึ้งของพระสูตรขนาดกลาง เป็นหมวดที่นำพาผู้ศึกษาจากความเข้าใจในหลักธรรมพื้นฐานไปสู่การลงมือปฏิบัติในระดับสูง โดยมีพระสูตรที่เป็นดั่งแผนที่การเดินทางภายในอันประณีตและสมบูรณ์ที่สุด การศึกษาหมวดนี้จึงเปรียบเสมือนการเข้าชั้นเรียนปริญญาเอกทางธรรม ที่จะนำไปสู่ความเข้าใจอันเป็นยอดของวิปัสสนาและวิมุตติ