นามเดิมก่อนบวชมีนามว่า โกณฑัญญะ เกิดในตระกูลพราหมณ์มหาศาล ณ หมู่บ้านโทณวัตถุ ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ เมื่อคราวที่เจ้าชายสิทธัตถะประสูติได้ ๕ วัน ท่านได้รับเชิญพร้อมพราหมณ์อื่นรวม ๘ ท่าน ให้เข้าไปทำนายพระลักษณะของพระโพธิสัตว์ ในขณะที่พราหมณ์ท่านอื่นทำนายไว้ ๒ ทาง คืออาจเป็นพระมหาจักรพรรดิหรือศาสดาเอกของโลก แต่ท่านโกณฑัญญะซึ่งมีอายุน้อยที่สุดในกลุ่มพราหมณ์ได้ยืนยันเพียงทางเดียวว่า เจ้าชายจะทรงออกผนวชและได้ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างแน่นอน
ต่อมาเมื่อเจ้าชายสิทธัตถะเสด็จออกผนวช ท่านได้ชักชวนพราหมณ์อีก ๔ ท่าน ได้แก่ วัปปะ ภัททิยะ มหานามะ และอัสสชิ ออกบวชตามเพื่อคอยปรนนิบัติขณะบำเพ็ญทุกกรกิริยา แต่เมื่อพระโพธิสัตว์ทรงเลิกบำเพ็ญทุกกรกิริยาและหันมาเสวยพระยาหารเพื่อบำเพ็ญเพียรทางจิต ท่านโกณฑัญญะและคณะกลับเข้าใจผิดว่าพระองค์ทรงคลายความเพียร จึงพากันละทิ้งไปอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน
ครั้นพระพุทธเจ้าตรัสรู้แล้ว ได้เสด็จไปแสดงธรรมโปรดปัญจวัคคีย์ด้วย ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร (เล่ม ๔ มหาวรรค หน้า ๑๘) ในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ ท่านโกณฑัญญะได้ดวงตาเห็นธรรมเป็นท่านแรก พระพุทธองค์จึงทรงเปล่งอุทานว่า “อัญญาสิ วต โภ โกณฑัญโญ“ แปลว่า โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ ท่านจึงได้รับขนานนามว่า “อัญญาโกณฑัญญะ” และได้รับการอุปสมบทแบบเอหิภิกขุอุปสัมปทา เป็นพระสงฆ์รูปแรกในบวรพุทธศาสนา ต่อมาเมื่อได้ฟัง อนัตตลักขณสูตร (เล่ม ๔ มหาวรรค หน้า ๒๕) ท่านก็ได้บรรลุเป็นพระอรหันต์
พระอัญญาโกณฑัญญเถระได้รับยกย่องจากพระพุทธองค์ว่าเป็นเอตทัคคะในทาง "รัตตัญญู" คือ ผู้รู้ราตรีนานเนื่องจากเป็นผู้บวชก่อนใครและมีประสบการณ์มาก
